Community art - Eindelijk thuis in Bos en Lommer

Auteur: Esther Wouters

Sinds half april van dit jaar sieren bijzondere banieren de Amsterdamse Bos en Lommerweg. Er staan ontwerpen op van buurtbewoners. Kunstenaar Stefan Yordanov kreeg zijn buurtgenoten in beweging om zelf kunst te maken voor hun winkelstraat. Het thema was ‘thuis’. Een jaar geleden hingen er in de Bos en Lommerweg banieren, voorzien van het logo van het stadsdeel en de leus ‘thuis in Bos en Lommer’. Het stadsdeel en de plaatselijke ondernemersvereniging wilden zo het winkelgebied een aantrekkelijke uitstraling geven. De woorden trokken de aandacht van de uit Bulgarije afkomstige beeldend kunstenaar Stefan Yordanov.

Het thema ‘thuis’ is voor hem een rode draad in zijn leven en werk. Hij dacht ‘wat is dat, thuis, wat betekent dat eigenlijk voor de mensen die hier wonen’. Het was de eerste impuls voor het project ‘thuis onder één vlag’, dat uiteindelijk zou worden gefinancierd door het Amsterdams Fonds voor de Kunst, stadsdeel West, en woningcorporatie Stadgenoot.
Yordanov en enkele andere kunstenaars die een atelier hebben in dezelfde ‘broedplaats’ als hij, lieten buurtbewoners tijdens een workshop een vlag ontwerpen. Het ging om schilderijen, tekeningen, foto’s, collages. Het beeld moest iets te maken hebben met wat de deelnemer onder ‘thuis’ verstaat. Er deden kunstvaardige buurtbewoners mee, maar ook mensen die voor het eerst in hun leven hun eigen creativiteit ontdekten. De jongste deelnemer was vijf, de oudste tachtig.

‘De vlaggen van de jongeren van het ‘ROC op maat’ hangen er ook, maar zij wilden niet naar de opening komen. Ach, je weet hoe dat gaat. Dan zegt zo’n jongen “hee man, je bent kunstenaar, wat verdient dat nou? Mijn broer spuit auto’s. Een auto mooi in de lak zetten en hij verdient vijfhonderd euro in één weekend!’

Stefan Yordanov: ‘Ik wil onderzoeken wat ‘thuis’ is voor iedereen. Het is iets waar ik vaak aan denk. De eerste twintig jaar van mijn leven was ik in Bulgarije, nu ben ik hier. Ik vraag me vaak af: is dit nou mijn thuis. En wat is dat dan, thuis. Dieper in mij spookt dat thema altijd rond.
Zelf heb ik ook een banier ontworpen, twee liggende figuren, volledig gebreid uit het woord ‘thuis’ en het Bulgaarse woord daarvoor. Waarbij het me dan opviel dat het Bulgaarse woord makkelijker voor mij was om op te schrijven. Het zijn zelfportretten, het is een tweeling. Ik heb iets met dingen in twijfel brengen. Het intieme, de privéfiguur tegenover de maatschappelijke rol, de omgevingfiguur.
Waar is de grens? Dat is ook een thema in mijn werk. Gedragscodes interesseren me. In de publieke ruimte zijn er regels voor hoe je je moet gedragen. Zeker hier in de westerse maatschappij. Wat is daar je rol? En in hoeverre ben je dan jezelf?’

Wat vonden mensen aanvankelijk van je idee?
Yordanov: ‘Het stadsdeel reageerde positief, de winkelmanager van de straat was wat afhoudender, want hij had met de winkeliers ook al een plan bedacht voor vlaggen in de straat. Hij wilde wel meewerken, als de banieren maar weer weggehaald konden worden zodat zij met hun vlaggen konden komen. Deze winkelmanager is honderdtachtig graden gedraaid. Hij zegt ‘dit blijft, dit is kunst van iedereen’, en wil het nu ook regelen voor een zijstraat. Hij heeft zelf meegedaan aan een workshop en een Arabische Lente-vlag gemaakt. Zijn eigen deelname, waarvoor hij zelf het initiatief nam, speelde een rol in zijn omslag.’

Wie waren de deelnemers?
‘De open inschrijving leverde vooral de ‘usual suspects’ op, niet zo multicultureel als je zou verwachten in deze buurt. Daarom hebben we mensen ook actief benaderd. Zoals een groep Turkse vrouwen, kinderen en ouderen. En ook een groep jongeren van het ‘ROC op maat’. Die workshop werd geleid door hun begeleider Martijn Otte. Deze jongeren hebben grote problemen. Als zij uit school komen en zich niet binnen een half uur melden bij het instituut waar ze wonen, wordt de politie gewaarschuwd.
De workshop was voor hen aangepast, in kleine stapjes, vanwege hun korte concentratieboog, en het thema ‘thuis’ was veranderd naar iets dat met hun persoonlijkheid te maken had.Hun vlaggen hangen er ook, maar zij wilden niet naar de opening komen. Ik vind het een gemiste kans, ik ga nog wel met ze praten. Maar ja, je weet hoe het gaat. Dan zegt zo’n jongen ‘hee man, je bent kunstenaar, wat verdient dat nou? Mijn broer spuit auto’s. Een auto mooi in de lak zetten en hij verdient vijfhonderd euro in één weekend!’ Maar als ik ze laat zien wat ik heb gemaakt, bijvoorbeeld beelden bij Artis, dan is de reactie ook wel, ‘oh wauw, heb jij dat gemaakt, dat is wel cool’. Als je ziet dat je omgeving verandert door iets wat je maakt, zie je de waarde van kunst.’

Hoe waren de reacties?
'De deelnemers reageren heel positief. Als zij hun vlag zien hangen, voelen ze zich deel van de buurt en hebben ze sterker dan voorheen het idee ‘mijn leven is hier’. Een van de deelneemsters vertelde me dat ze haar gebruikelijke wandeling door de straat maakte met haar vriend. Ze zei dat het heel anders was dan anders, ze zei ‘ik voel een soort trots, ik voel me verbonden met die plek’.
Een andere deelneemster was ontroerd. Zij heeft veel honden en valt daarom op in de buurt. Zij kwam naar de workshop maar vertrouwde het niet helemaal. Ze kon zich niet voorstellen dat wat zij maakte – een vlag met haar honden – echt zou komen te hangen in de straat. Toen haar vlag er hing was zij geraakt, omdat er ook ruimte is voor haar verhaal. Ik had niet voorzien dat het deze reacties teweeg zou brengen bij de mensen. Het is een soort echo-effect.
Er is een blijvende verandering in de ervaring, er ontstaat een nieuwe band met die straat. Iedereen heeft hier zijn thuis, dat wil ik laten zien. Door dit project kun je je een beeld vormen van wat dat is, thuis. Wat betekent dat voor iedereen?’

Heb je daar een antwoord op gekregen in dit project?
‘Wat ik veel hoor in de antwoorden is: thuis is een plek van intimiteit, privé, een plek waar je rust hebt of rust zoekt, waar je jezelf kunt zijn en waar je persoonlijke vrijheid ervaart – wat je dan blijkbaar elders niet hebt. Ik vond het verrassend dat mensen ook een plek buiten hun huis noemden als hun ‘thuis’. Bijvoorbeeld het Erasmuspark, de natuur in het algemeen. Dat is dan de plek waar ze hun gedachten de vrije loop kunnen laten. En iemand noemde haar twee jaar geleden overleden moeder als thuis.
Voor veel deelnemers was het een verrassende ervaring dat zij hun ideeën beeldend konden vormgeven. Mensen kunnen beeldend communiceren maar zijn zich dat niet bewust. Vaak denken mensen ‘ik moet een heel mooi schilderij maken’. Maar als je dat los laat en vanuit tekst vertrekt en die verbeeldt, kom je heel ver, ook al ben je niet beeldend vaardig. Dat lossen wij, de docenten, wel op.’

In hoeverre maakt dit project een verschil?
‘Ik denk dat het veel betekent voor de buurt. Wij waren met een groep kunstenaars acht jaar geleden op zoek naar een nieuwe plek, want onze oude plek, een school in Amsterdam Oost, werd afgebroken. In deze buurt, Bos en Lommer, is weinig te beleven, zeker op het gebied van kunst. Afgelopen oktober hadden we open atelier. Wij willen een teken aan de wijk geven: hier gebeurt iets op kunst en cultuurgebied. Juist nu is zo’n teken belangrijk. We willen ook laten zien dat kunst en cultuur niet alleen maar decoratie is. Het is essentieel je te kunnen uiten en een plek op de straat voor jezelf als individu op te eisen. Ik hoop dat de workshopdeelnemers dat zien. En dat het belangrijk is om de kraan niet nog verder dicht te draaien.

Stefan Yordanov (Sofia, Bulgarije, 1972) studeerde aan de Rietveld Academie in Amsterdam en maakt schilderijen, decors, interactieve sculpturen, installaties en interactieve tentoonstellingen.