Zangers die niet zien

Auteur: Martje Lamme

Op Europees niveau wordt hard gewerkt om de integratie en de participatie van blinden en slechtzienden via koren te bevorderen. In de voormalige Oostbloklanden zingen blinden vaak in een apart koor, in de rest van Europa meestal in een gemengde setting.


Een handicap mag nooit de reden zijn waarom je je talenten niet kunt ontplooien’, stelt Gábor Móczár, vice-president van Europa Cantat. En Xell Montserrat van de Catalaanse kinderkoorfederatie SCIC zegt: ‘Het lijkt of jij de gehandicapten helpt maar in werkelijkheid helpen ze jou je ogen en geest open te zetten’. Móczár en Montserrat zetten zich beide in voor de koorzang van blinden en slechtzienden.

Móczár doet dat onder andere via Hearts-in-Harmony, een organisatie die evenementen voor gehandicapte en niet-gehandicapte zangers organiseert en wordt gesteund door de Europese koorfederatie Europa Cantat. Móczár was nauw betrokken bij de organisatie van het Hearts-in-Harmony evenement dat in maart jl. in Boedapest plaatsvond. Er waren workshops en lezingen rond het thema ‘Zingen met blinde en slechtziende kinderen’ en concerten van koren uit Hongarije, Oostenrijk, Polen, Slovenië en Bulgarije geheel of grotendeels bestaand uit visueel gehandicapte zangers. Gábor Móczár: ‘‘Zingen in een koor kan de sociale integratie van gehandicapte jongeren bevorderen. In de voormalige socialistische landen bestaat nog steeds de gewoonte om blinde en slechtziende kinderen onder te brengen in aparte onderwijsinstituten. Aan die instituten is vaak een kinderkoor verbonden. Er zijn ook koren waar voormalige, inmiddels volwassen leerlingen in zingen, vaak nog onder leiding van hun ‘oude’ muziekdocent. Goede koren trouwens. In West-Europa is de integratie van visueel gehandicapten in het reguliere onderwijs al veel verder. De meeste blindeninstituten zijn er opgeheven, en er zijn dus ook nauwelijks koren met alleen blinden. Bij de evenementen die Hearts-in-Harmony in Barcelona en later in Zweden en Vlaanderen gaat organiseren zal het dus meer gaan om de integratie van blinde en slechtziende of anderszins gehandicapte zangers in reguliere koren. In Boedapest ging het meer over de problemen die je in koren met alleen of bijna alleen blinden tegenkomt.’

Hoe dirigeer je een blindenkoor? Gábor Móczár: ‘We hebben ervaren dirigenten uit heel Europa uitgenodigd die daarover konden vertellen. In wezen is er niet veel verschil met het leiden van een ziendenkoor. Je moet veel geduld en empathie hebben en persoonlijk dicht bij de mensen staan. Als zangers een goede basiskennis van muziek hebben zijn er nauwelijks problemen. Blinden leren de muziek op een iets andere manier aan, en bij een uitvoering is er veel contact tussen dirigent en koor nodig. Communicatie gaat via geluidjes en soms zelfs via de wind die de dirigent maakt met z’n handen. Ik zag een dirigent uit Sofia die ongeveer neus aan neus met z’n zangers staat. Degenen die niet helemaal blind zijn kunnen het verschil tussen licht en donker zien als hij zijn armen beweegt.’


Gábor Móczár: ‘Koren moeten gehandicapte zangers aan durven en kunnen nemen’


Hoe lezen blinde zangers muziek? ‘Er bestaat een muzieknotatiesysteem in braille. Dat is niet makkelijk, dat moet je echt leren. De meeste zangers leren de muziek op het gehoor zingen. Vaak kennen ze een lied al na een keer horen. Teksten worden soms in braille gelezen, maar meestal ook uit het hoofd geleerd. En de zangers onthouden de aanwijzingen die de dirigent tijdens de repetities maakt. Blinden doen heel veel met hun oren.’

Maakt hen dat ook betere zangers? ‘Ik denk inderdaad dat blinde zangers in het algemeen muziek sneller oppakken omdat hun gehoor en muzikale geheugen beter getraind zijn. In Bulgarije heb je Petko Satynov, een professioneel koor dat grotendeels uit visueel gehandicapten bestaat. Die zijn ongelooflijk goed. Ze zingen klassiek, volksmuziek, kerkmuziek, alles. Hele complexe, snelle muziek waar het om een fractie van een seconde verschil kan gaan is misschien minder ideaal voor blinde zangers, maar achtennegentig procent van het koorrepertoire is prima te doen.’

Wat draagt koorzingen bij aan de integratie van gehandicapten in de samenleving?
‘Als je in een koor zingt ben je deel van een groter geheel, je moet je eigen individualiteit opgeven om met anderen te kunnen samenwerken. Daarbij gaat het ook om vertrouwen en andere menselijke waarden. Iemand die blind is kan niet meedoen aan veel voor anderen doodnormale activiteiten. Als je je stem kunt gebruiken en een melodie kunt leren kun je in een koor zingen en ook eens onderdeel zijn van een grotere gemeenschap waarin je niet op je handicap wordt aangesproken.’

De toekomst? Gábor Móczár: ‘In allerlei landen in Europa zijn mensen bezig nu met gehandicapten en muziek. Hearts-of-harmony wil die activiteiten samenbrengen en een platform zijn waar mensen informatie en ervaringen uit kunnen wisselen. We willen dat steeds meer musici en docenten zich inzetten om gehandicapten te integreren in het muziekleven. Koren moeten gehandicapte zangers aan durven en kunnen nemen. We willen ook meer gehandicapte zangers betrekken bij de andere activiteiten van Europa Cantat. Een handicap mag nooit de reden zijn waarom je je talenten niet kunt ontplooien.’

De idealen van Hearts-in-Harmony vinden steeds meer weerklank, via blindenkoren die vooral voorkomen in de voormalige Oostbloklanden, of zoals in de rest van Europa in een gemengd koor. Op 15 mei gaven driehonderd Catalaanse kinderen - deels blind, doof of spastisch - een concert in het auditorium van Barcelona, samen met het Noorse Kor Lane, een koor van dove en slechthorende kinderen die zingen in gebarentaal. ‘Een zeer ontroerend concert’, aldus Xell Montserrat van de organiserende Catalaanse kinderkoorfederatie SCIC. ‘Het concert was het slot van een project dat een jaar gelopen heeft.
In februari was er een tweedaagse workshop over integratie voor kinderkoordirigenten, muziekdocenten en andere leerkrachten. En in april hebben we een gezamenlijke repetitie gehad. We hebben hier geen aparte koren voor blinde kinderen. In Catalonië volgen blinde kinderen het normale onderwijs. Ze krijgen daarbij hulp van professionals en allerlei technische ondersteuning. Kinderen willen niet anders zijn dan de anderen en blinde kinderen ook niet. Ze hebben wat extra technische ondersteuning nodig, bijvoorbeeld braillemuziekschrift, maar verder kunnen ze prima meekomen in een regulier kinderkoor. Een van de dirigenten hier heeft het systeem van de ‘schaduw’ bedacht. Een ziend kind dat een blind kind de weg wijst en op allerlei manieren helpt.’

Wat heeft dit evement opgeleverd?

Xell Montserrat: ‘Het concert in Barcelona was voor iedereen een geweldige ervaring. De boodschap die de gehandicapte zangers en musici het publiek gaven was: je hoeft geen medelijden met ons te hebben. Bij het concert voelde je niet iets als “ach, die zielige blinden”, maar je keek naar blije kinderen die dingen deden waar ze gelukkig van werden. Zingen, muziek maken, dansen. We hebben inmiddels les- en voorlichtingsmateriaal ontwikkeld en kunnen koren en scholen advies geven en laten zien dat ze niet bang hoeven te zijn voor gehandicapte zangers. Het lijkt of jij de gehandicapten helpt maar in werkelijkheid helpen ze jou je ogen en geest open te zetten. Ze laten ons zien dat het niet normaal is om mensen te isoleren. Vroeger gebeurde dat overal. Wij hadden hier ook blindeninstituten. In Oost-Europa zetten ze blinde kinderen nog steeds apart. Dat gebeurt met de beste bedoelingen, om ze te beschermen, maar in het echte leven moet je juist leren de moeilijkheden die je tegenkomt te overwinnen.’



Fransje Eiselin (39) is blind geboren en zingt al haar hele leven: thuis, op school – een reguliere basisschool – en later bij cursussen van Huismuziek, in de kerk en in verschillende muziekgroepjes. De laatste jaren gaat ze ‘s zomers naar Tsjechië voor de zangvakanties van La Pellegrina, waar werken voor koor en orkest van onder meer Mozart, Haydn en Smetana worden ingestudeerd en uitgevoerd. Als kind zat Fransje op pianoles en leerde het braillemuziekschrift, iets dat haar als koorzanger goed van pas komt. Omdat de muziek voor zo’n zomerproject al langer van tevoren bekend is, kan die door de blindenbibliotheek Dedicon (zie kader) voor haar in braillemuziekschrift omgezet worden. ‘Het probleem voor blinde zangers is dat je niet tegelijkertijd notenschrift en teksten in braille kunt lezen. Ik bereid de muziek zo goed mogelijk voor. Ik zoek op internet ook naar mp3-versies van de muziek, of ik vraag iemand de muziek in te spelen op piano. De eerste dagen in Tsjechië ben ik vooral met de noten bezig. Als die goed zitten, heb ik verder alleen de teksten in braille nodig. Mijn computer thuis kan elk Word-bestand omzetten in braille en gesproken tekst. Ik heb tegenwoordig ook een electronische leesregel, een soort braille-notebook. Die gebruik ik bij het concert om de tekst vanaf te lezen. Soms zet ik er nog een aanwijzing bij voor een noot of een rust. De dirigent hoeft niet speciaal rekening met mij te houden. Ik hoor aan de begeleiding of de ademhaling van mijn medezangers wanneer ik moet beginnen. En als dat moeilijk is sla ik gewoon de eerste noot over. Blinde zangers kunnen in een koor optimaal tot hun recht komen als je hen de tijd geeft om de muziek te leren en openstaat voor de hulp die ze vragen. Als een dirigent de muziek voor een project al wat langer van tevoren kiest, is er tijd om die om te laten zetten in braille. Als iemand teksten die niet op internet te vinden zijn wil uittypen, of de muziek wil omzetten naar mp3 of op de piano inspelen, kunnen we helemaal meedoen.’

Hearts-in-Harmony
Hearts-in-Harmony wordt ondersteund door Europa Cantat, vormt een onderdeel van het door de EU gefinancierde project Uniting Youth in Song en werd opgericht in Frankrijk in 2006 als Coeurs en Choeurs. Hearts-in-Harmony organiseert in samenwerking met Europese koororganisaties internationale evenementen voor gehandicapte en niet-gehandicapte zangers. Nieuwe evenementen staan gepland voor 2011 in Orebrö in samenwerking met de Zweedse koororganisatie SWICCO en voor 2012 in Vlaanderen samen met de Belgische organisatie Koor en Stem. Zie ook www.europacantat.org

Luisterversie
In het luistertijdschrift Moet je horen staat een gesproken versie van dit artikel, meer info hierover via tel. 0486 486486, zie ook www.dedicon.nl. In Nederland produceert Dedicon bladmuziek in toegankelijke leesvormen. Er is een collectie van bladmuziek in de braillemuzieknotatie (2000 titels) en in gesproken vorm (200 titels), waarbij de muziek op een Daisy cd-rom voorgespeeld wordt en de aanwijzingen in de partituur voorgelezen. Ook kan Dedicon op verzoek bladmuziek omzetten naar braille of gesproken vorm.