'Kunst dringt ouderdomskwalen naar de achtergrond'

De bezoekers van de ontroerende dansvoorstelling ‘Jong geleerd, oud gedanst’ moeten in 2004 bijzondere avonden hebben meegemaakt. Op het toneel vijf jonge profdansers in dansduetten met vijf vitale dames van boven de zeventig die nog niet eerder in hun leven professioneel hadden gedanst. ‘Artistiek rammelde het hier en daar nog wel een beetje’, zegt choreograaf en artistiek manager Adriaan Luteijn van het Arnhemse Introdans interactief, ‘maar het was een enorme belevenis, zowel voor de senioren als voor de dansers en het publiek’.

‘Jong geleerd, oud gedanst’ was een van de vele inspirerende projecten die op 22 januari tijdens de conferentie ‘Ouderen en kunstbeoefening’ in het Utrechtse Huis aan de Werf de revue passeerden. Ruim 150 deelnemers uit de wereld van ouderenzorg, welzijn, de kunsten, belangenorganisaties en financierende fondsen namen deel aan deze inspiratie- en netwerkdag.

Kunst is gezond
Kunstfactor heeft als taak de amateurkunst in al zijn facetten in Nederland te stimuleren. Senioren vanaf 50+ vormen daarbij een speciale aandachtsgroep. Daar is alle reden voor volgens Tom de Rooij, directeur van Kunstfactor, in zijn inleiding van de conferentie: ‘In 2030 is bijna een kwart van de bevolking 65-plusser. Maar nu al zijn er een dikke 2 miljoen ouderen in Nederland die een waardige en zinvolle invulling van hun derde of vierde levensfase wensen.’ En kunstbeoefening kan daaraan een belangrijke bijdrage leveren. Dat blijkt onder meer uit Amerikaans onderzoek. Ouderen die zich bezighouden met (gemeenschappelijke) kunstbeoefening, blijven langer psychisch en lichamelijk gezond, dan ouderen die actief zijn in gewone gemeenschapsprojecten. Een van de deelnemers van de conferentie verwoordde het zo: kunst geneest geen ouderdomskwalen en - ongemakken, maar kunst dringt ze wel naar de achtergrond! Zeker als je het samen met anderen doet en het serieus aanpakt.

Het alledaagse ontstijgen
Dat is ook de ervaring van de initiatiefnemers en uitvoerders van kunstprojecten met, maar vooral dóór senioren. Op 22 januari kwamen in het Huis aan de Werf veel van dit soort projecten ter sprake. Zes werden meer uitgebreid in aparte sessies gepresenteerd, uiteenlopend van cursussen en dansworkshops ‘Jong geleerd, oud gedanst (Introdans, Arnhem), cursussen levensverhalen schrijven (Centrum Trijn van Leemput, Utrecht), fotografieprojecten ‘Ouderen in perspectief’ (fotograaf Hein Walter en anderen, Almere), het theaterproject ‘Grize Lok’ (Theatergroep Broos, Keunstwurk en verzorgingshuis Leppehiem, Akkrum), ‘Verhalen vertellen in wijk en dorp’ (PRIMO Noord-Holland, Kenniscentrum van de sociale praktijk) en het Euro+ Songfestival (Catharsis Producties, Rotterdam).

Hoe verschillend ook van kunstvorm en van eindresultaat, al deze projecten hebben één ding gemeen: de deelnemers staan steeds voor een artistieke en inhoudelijke uitdaging. De begeleidende kunstenaars nemen de deelnemers en hun wensen en levenservaring zeer serieus en besteden veel aandacht aan de kwaliteit van werkproces en het uiteindelijke resultaat. Daardoor stijgen dit soort verbindingen tussen kunst en ouderen uit boven meer alledaagse activiteiten. Het resultaat is meestal niet alleen een waardevol kunstwerk waar ook anderen van kunnen genieten en leren. Samen werken aan voorstellingen, exposities of verhalen die ook over het leven van de deelnemers zelf gaan, leidt tot zelfreflectie en wezenlijke ontmoetingen met anderen, die regelmatig tot nieuwe vriendschappen leiden. Zo draagt bezig zijn met kunst bij aan levenskwaliteit, zelfvertrouwen en zelfrespect: ‘Mijn kinderen en kleinkinderen waren trots!’, zei een minstens even trotse deelnemer van het theaterproject Grize Lok na afloop van de voorstellingen.

Geen aparte soort
Alle ouderen vandaag nog aan de kunst, zou je denken. Maar zo eenvoudig is het niet. ‘De vraag naar aanbod voor de groep kunstzinnig actieve senioren is actueel maar ook complex’, liet Kunstfactordirecteur Tom de Rooij weten. Ouderen vormen geen aparte soort. Senioren hebben niet alleen een grote spreiding in leeftijd, maar ook in opleidingsniveau, culturele evaring en interesse, koopkracht en gezondheid. Bij het ontwikkelen van aanbod is het dus belangrijk om allereerst te bepalen welke (sub)groep je wilt bereiken, bijvoorbeeld actieve, koopkrachtige ouderen die streven naar artistieke ontwikkeling of juist ouderen met een laag inkomen en klein sociaal netwerk met behoefte aan ontmoeting en gezelligheid.*

‘En het is vooral belangrijk dat je weet wat je oudere doelgroepen precies verlangen van kunst- en cultuur, zodat je als kunst- en cultuuraanbieder weet wat je succesvol kunt aanbieden’, stelde André Kok, verbonden aan Kunstgebouw, de provinciale organisatie voor Kunst en Cultuur in Zuid-Holland. Hij geeft leiding aan het provinciebrede project ‘50pk. Tijd voor cultuur’. Een representatieve groep 50-plussers is daarbij gevraagd wat ze op het gebied van de kunsten willen. De resultaten van dit onderzoek zijn gepresenteerd aan het culturele veld, zorginstellingen en ouderenbonden in Zuid-Holland, samen met een praktische methode om met de doelgroep in contact te komen, direct via ouderenpanels en indirect via zorginstellingen.

Heili Bassa, directeur van Pluspunt, het expertisecentrum voor senioren en participatie in Rotterdam signaleerde nog een ander knelpunt: ‘De activiteitenprogrammering in verzorgingshuizen zit al redelijk vol, vooral met traditionele activiteiten. Wil je nieuwe initiatieven ontplooien op het gebied van kunst, dan moet je dat eerst goed kortsluiten met de instelling.’

En wie gaat dat betalen?
Een van de belangrijkste knelpunten voor de totstandkoming van duurzame kunstactiviteiten voor en door ouderen is echter de financiering. In feite bestaan er geen geoormerkte budgetten om dit soort activiteiten structureel te betalen. Het is niet voor niets dat vrijwel alle projecten die op 22 januari aan bod kwamen gefinancierd worden uit tijdelijke subsidies en sponsoring. En het werven van die fondsen is een lastige en tijdrovende bezigheid. ‘Ieder jaar weer’, vertelde de initiatiefnemer van het Rotterdamse Euro+ Songfestival, Conny Groot van Catharsis Producties. Zij organiseert dit evenement voor het rijpere talent, waarmee verbindingen worden gelegd tussen culturen en generaties, sinds 2001. Kan dat niet eenvoudiger?

Niet echt, aldus de vertegenwoordigers van de drie particuliere fondsenverstrekkers die (ook) de nodige projecten co-financieren op het snijvlak van ouderen en kunstbeoefening. Frieda de Pater (directeur Stichting Rooms Catholijk Oude ArmenKantoor (RCOAK)), Koeno Sluyterman van Loo, (directeur Fonds Sluyterman van Loo) en Paul Klouwens (senior projectadviseur afdeling Mens en Maatschappij van het VSBfonds), gaven aan dat er veel onderling contact is en er is overleg over betere overeenstemming van de aanvraagprocedures, maar elk fonds kent zijn eigen strenge criteria. Een stap in de goede richting is de gezamenlijke website van acht fondsen. Via fondsenvoorouderen.nl is snel te achterhalen met welk type project je bij welk fonds kunt aankloppen.

De discussie over de financiering, leverde verschillende tips op over mogelijkheden om subsidies of sponsorgelden binnen te halen. Een belangrijke is de plusregeling van het Fonds voor Cultuurparticipatie. Vanuit deze regeling kunnen ondermeer projecten worden gefinancierd voor ouderen die kunstbeleving niet van huis uit hebben meegekregen. Het fonds sluist ook geoormerkt geld door naar provincies en gemeenten. Aanvragen voor projecten met een meer lokale uitstraling verwijst het fonds door naar de betreffende gemeente.

Vervolg
Het forumgesprek over de financiën vormde het sluitstuk van de vruchtbare conferentie, ‘met een enigszins overweldigende opkomst’, aldus Wies Rosenboom (hoofd Dans en Schrijven bij Kunstfactor en eindverantwoordelijk voor de bijeenkomst) in haar slotwoord. Het heeft dus zin sectoren kunst, fondsen, welzijn en ouderenzorg rond het thema (amateur)kunst bij elkaar te brengen, constateerde ze, en er zijn genoeg aanknopingspunten om hier mee door te gaan. Een vervolg is in het najaar te verwachten.

En toen was het tijd voor een uitstekend optreden van het ouderenkoor van de zorginstelling Hoge Weide uit Lochem, een koel glas en het uitwisselen van visitekaartjes.

Verslag van Peter Smits, Parafrase tekst & advies

* Enkele gegevens uit deze tekst zijn afkomstig uit het factsheet Senioren en actieve Kunstbeoefening.